Đề xuất có 'bộ não chiến lược' trong tư vấn chính sách phát triển khoa học công nghệ

Khoảng trống trong hệ thống tư vấn khoa học hiện nay

Theo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trong bối cảnh khoa học và công nghệ ngày càng đóng vai trò then chốt đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, các Viện Hàn lâm trên thế giới đã trở thành trung tâm trí tuệ, giữ vai trò định hướng chiến lược và tư vấn chính sách.

Từ những mô hình lâu đời như Viện Hàn lâm Hoàng gia Anh, Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ, đến các hệ thống quy mô lớn như Viện Hàn lâm Khoa học Nga hay Trung Quốc, điểm chung nổi bật là đều có Hội đồng Viện sĩ – tập hợp các nhà khoa học xuất sắc nhất, giữ vai trò trung tâm trong hệ thống học thuật.

Theo đề án, Hội đồng Viện sĩ không chỉ là nơi tôn vinh các nhà khoa học mà còn trực tiếp tham gia: Định hình chuẩn mực khoa học; Tư vấn chính sách chiến lược; Kết nối mạng lưới học thuật toàn cầu.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh của khoa học liên ngành, các tổ chức này ngày càng mở rộng vai trò sang kết nối tri thức, ngoại giao khoa học và giải quyết các thách thức lớn như biến đổi khí hậu, y tế, năng lượng và chuyển đổi số .

Tại Việt Nam, những năm gần đây đã hình thành một số hội đồng tư vấn cấp quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, theo đánh giá trong đề án, các hội đồng này chủ yếu hoạt động ở cấp chính sách vĩ mô, chưa hình thành được một nền tảng học thuật chuyên sâu, thường xuyên và có tính hệ thống.

Trong khi đó, yêu cầu phát triển đất nước hiện nay đòi hỏi: Các luận cứ khoa học có chiều sâu; Dự báo dài hạn; Phân tích liên ngành.

Đặc biệt, các Nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đều nhấn mạnh vai trò của đội ngũ nhân lực chất lượng cao, các nhà khoa học đầu ngành và chuyên gia quốc tế.

Từ đó, việc thành lập Hội đồng Viện sĩ được xác định là cần thiết nhằm tập hợp trí tuệ tinh hoa trong và ngoài nước; Tạo cơ chế tư vấn học thuật cấp cao; Gắn kết khoa học với hoạch định chính sách.

Kỳ vọng tạo đột phá cho khoa học và công nghệ quốc gia

Theo đề án, Hội đồng Viện sĩ sẽ là tổ chức học thuật đặc biệt, hoạt động theo chuẩn mực khoa học quốc tế, với các mục tiêu chiến lược.

Thứ nhất, tập hợp đội ngũ nhà khoa học xuất sắc nhất, bao gồm: Nhà khoa học trong nước; Trí thức Việt Nam ở nước ngoài; Chuyên gia quốc tế.

Thứ hai, hình thành cơ chế tư vấn khoa học chuyên sâu, bổ trợ cho hệ thống tư vấn chính sách hiện có.

Thứ ba, nâng cao vị thế khoa học Việt Nam trên trường quốc tế, thông qua xây dựng một cộng đồng học giả uy tín.

Thứ tư, thúc đẩy ngoại giao khoa học, kết nối tri thức toàn cầu và chuyển giao công nghệ.

Đáng chú ý, Hội đồng Viện sĩ không thay thế các hội đồng hiện có mà đóng vai trò tầng học thuật chuyên sâu, bổ sung cho hệ thống tư vấn đa tầng của quốc gia. Nguyên tắc hoạt động là độc lập, tinh hoa, chuẩn mực quốc tế.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của đề án là xác định rõ bản chất của Hội đồng Viện sĩ là tổ chức học thuật, không phải cơ quan hành chính; Thành viên là các Viện sĩ – danh hiệu trọn đời, không gắn với chức vụ quản lý; Hoạt động dựa trên đánh giá ngang hàng và chuẩn mực khoa học. Việc tuyển chọn Viện sĩ sẽ được thực hiện chặt chẽ, minh bạch, với tiêu chí cao về thành tích khoa học, uy tín học thuật, đóng góp cho khoa học và công nghệ, năng lực kết nối và hợp tác quốc tế. Đề án cũng nhấn mạnh việc kiểm soát quy mô, không mở rộng đại trà, nhằm đảm bảo giá trị và uy tín của danh hiệu Viện sĩ.

Hội đồng Viện sĩ dự kiến được thành lập bởi cấp có thẩm quyền, với nhiệm kỳ 5 năm (2026–2031). Các Viện sĩ sẽ tham gia xây dựng báo cáo khoa học; Tư vấn chính sách; Định hướng nghiên cứu; Đề xuất các chương trình khoa học trọng điểm.

Về quy mô, giai đoạn đầu (2026–2031) dự kiến có khoảng 30–50 Viện sĩ, sau đó phát triển lên khoảng 100–120 người vào giai đoạn 2031–2045, tương đương tỷ lệ 1 Viện sĩ/1 triệu dân .

Theo đánh giá của cơ quan xây dựng đề án, một Viện Hàn lâm mạnh không chỉ dựa vào hệ thống nghiên cứu mà phụ thuộc quyết định vào chất lượng và vai trò của Hội đồng Viện sĩ.

Việc thành lập Hội đồng Viện sĩ được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng học thuật vững chắc cho tư vấn chính sách; Dẫn dắt phát triển khoa học và công nghệ; Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia; Góp phần đưa Việt Nam hội nhập sâu vào mạng lưới khoa học toàn cầu.

Trong bối cảnh đất nước đặt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Hội đồng Viện sĩ được xem là một bước đi mang tính chiến lược, mở ra kỳ vọng hình thành một "trung tâm trí tuệ quốc gia" đúng nghĩa trong tương lai gần.