GS.TS Nguyễn Chấn Hùng - Người mở đường cho 'ung thư biết sớm trị lành' ở Việt Nam

Một ngày sau Hội nghị khoa học kỹ thuật 2026 của Bệnh viện Ung Bướu TPHCM, được tổ chức vào trung tuần tháng 5 vừa qua, PV Báo Sức khỏe & Đời sống hữu duyên được gặp GS.TS.BS Nguyễn Chấn Hùng, được nghe ông kể chuyện đời, chuyện nghề bằng giọng Nam Bộ chậm rãi, chân tình.

Ông đang ở tuổi mà ký ức đã phủ màu thời gian, nhưng mỗi lần nhắc đến ung thư, đôi mắt vị giáo sư đầu ngành lại sáng lên.

GS.TS.BS Nguyễn Chấn Hùng vừa chủ tọa phiên toàn thể hội nghị, vừa trình bày báo cáo mở màn "26 năm định hình các dấu hiệu đặc trưng của ung thư" – một chuyên đề tổng hợp những bước tiến lớn của y học thế giới trong nhận diện và điều trị ung thư. Nhưng rời bục hội nghị, GS Hùng không nói bằng ngôn ngữ học thuật cao siêu. Ông kể bằng thơ, bằng vè, bằng chuyện đời, chuyện người.

Và có lẽ, chính điều đó khiến những tri thức tưởng chừng khô khan trở nên gần gũi với cộng đồng.

Người viết sách đầu tiên về ung thư dành cho người Việt

Từ thập niên 1980, khi hiểu biết về ung thư tại Việt Nam còn rất hạn chế, GS.TS.BS Nguyễn Chấn Hùng đã cho ra đời cuốn sách "Ung thư biết sớm trị lành". Đó là một trong những sách tiếng Việt đầu tiên viết về ung thư dành cho người Việt.

Ông nhớ như in quãng thời gian được các bậc thầy ở Trường Đại học Y Dược TPHCM thúc giục biên soạn giáo trình ung thư bằng tiếng Việt. "Lúc đó ngành ung thư còn mới lắm. Có sách tiếng Việt là chuyện lớn dữ lắm" - ông kể.

Những cuốn "Ung thư học lâm sàng" giấy đã ngả màu đen theo năm tháng đến nay vẫn được nhiều học trò cũ nâng niu giữ lại như kỷ vật nghề y. Có lần, một giám đốc sở y tế ở Bà Rịa – Vũng Tàu mang đến cho ông bộ sách cũ đã sờn gáy, xúc động nói: "Đây là bộ sách em học thời sinh viên".

Với GS. Hùng, điều quý nhất không phải danh vị hay học hàm, mà là tri thức được tiếp nối qua nhiều thế hệ thầy thuốc.

Ông nói, nhiều năm trước, thế giới dùng cụm từ "early detection saves lives" – phát hiện sớm cứu được nhiều mạng sống. Nhưng khi chuyển sang tiếng Việt, ông muốn diễn đạt gần gũi hơn với người dân.

"Ung thư biết sớm trị lành" - câu nói ấy ra đời như vậy.

Sau này, ông thêm một vế khác: "Chần chờ bệnh trễ dễ thành nan y".

Ông giải thích, "dễ thành nan y" chứ không phải chắc chắn nan y, bởi y học vẫn tiến bộ từng ngày. Nhưng càng để muộn, cơ hội chữa lành càng ít đi.

Từ y học đến thơ ca, vè dân gian

Điều đặc biệt ở GS. Nguyễn Chấn Hùng là ông thường dùng hình tượng văn hóa, thơ ca dân gian để nói chuyện y học.

Nói về phòng ngừa ung thư, ông không dùng những thuật ngữ phức tạp, mà gói lại trong vài câu thơ giản dị:

"Ai ơi thuốc quý trời cho

Ăn lành ngủ đủ tập đều sống vui".

Ông gọi đó là cốt lõi của dưỡng sinh hiện đại.

Trong câu chuyện của mình, vị giáo sư già liên tục nhắc tới triết lý phương Đông, từ Hoàng đế nội sinh đến tư tưởng dưỡng sinh ngàn năm trước. Ông trầm ngâm đọc:

"Điềm đạm hư vô

Chân khí tùng chi

Tinh thần nội thủ

Bệnh an tòng lai".

Rồi giải thích theo cách rất đời thường: Nếu sống điều độ, giữ tinh thần yên ổn, cơ thể khỏe mạnh thì bệnh tật khó tìm tới.

Nhưng ông cũng nhấn mạnh, "hư tà tặc phong" thời nay chính là thuốc lá, rượu bia quá mức, lối sống thiếu vận động, thức khuya, stress kéo dài…

"Đừng nghĩ ung thư là trời kêu không dạ. Mình sống kiểu nào thì bệnh nó theo kiểu đó" - ông nói.

Rồi ông kể chuyện một nghệ sĩ nổi tiếng từng than với ông rằng: "Trời kêu ai nấy dạ". Nhưng GS. Hùng chỉ cười: "Không phải trời kêu. Hút thuốc, uống rượu dữ quá thì bệnh tới thôi".

Những câu chuyện tưởng như tếu táo ấy lại khiến thông điệp y khoa đi vào lòng người một cách nhẹ nhàng.

"Mắt thần" của y học hiện đại

Ở tuổi ngoài 80, GS. Nguyễn Chấn Hùng vẫn say mê theo dõi từng bước tiến mới của y học thế giới.

Ông nói, ngày xưa con người chỉ biết mô tả ung thư như "con cua" bò lan khắp cơ thể. Còn hiện nay, y học đã có CT, MRI, PET/CT, xét nghiệm gen, sinh học phân tử, miễn dịch trị liệu…

"Mắt thần của y học bây giờ nhìn sâu nhìn suốt được hết" - ông nói. Ông đặc biệt tâm đắc với hình tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay.

"Nghìn mắt để thấy hết nỗi đau của thế gian, nghìn tay để cứu giúp. Y học hiện đại cũng vậy, càng ngày càng có nhiều phương tiện phát hiện sớm, nhiều cách điều trị hơn".

Theo ông, điều quan trọng nhất hiện nay không còn là "chiến đấu tiêu diệt ung thư" theo kiểu tuyệt vọng, mà là làm sao để "nhẹ gánh" với ung thư.

Nghĩa là phòng ngừa tốt hơn, phát hiện sớm hơn, điều trị hiệu quả hơn để người bệnh sống khỏe, sống lâu và sống có chất lượng.

Trong bài báo cáo tại hội nghị, GS. Hùng cũng nhắc đến những bước tiến mang tính cách mạng của y học hiện đại, từ liệu pháp nhắm trúng đích, miễn dịch trị liệu cho đến công nghệ chỉnh sửa gen đạt giải Nobel năm 2020.

Nhưng rồi, sau tất cả những điều tưởng như rất cao siêu ấy, ông vẫn quay về điều căn bản nhất: "Ăn lành, ngủ đủ, tập đều, sống vui".

"Sống vui" mới là điều cuối cùng

Có lúc giữa câu chuyện, GS Hùng bất chợt im lặng rất lâu. Rồi ông cười hiền: "Cuối cùng thì dưỡng nuôi sự sống mới là quan trọng".

Ông nói, y học càng tiến bộ, con người càng phải học cách sống hài hòa hơn với tự nhiên, với cơ thể mình.

Trong cuốn sách "Sâu thẳm sự sống", ông dành nhiều trang để nói về dưỡng nuôi sự sống, từ triết lý Đông phương cho tới khoa học hiện đại.

Bởi theo ông, ung thư không chỉ là câu chuyện của bệnh viện hay thuốc men. Đó còn là câu chuyện của lối sống, tinh thần và cách con người đối đãi với chính mình.

Ở cuối buổi trò chuyện, GS.TS.BS Nguyễn Chấn Hùng vẫn chưa muốn dừng lại. Ông tiếp tục kể về những chuyến đi khắp miền Tây, những buổi giảng ở địa phương xa, những lần được người dân đưa ghe ra cửa biển chơi sau giờ nói chuyện về phòng bệnh.

Một đời làm nghề, ông không chỉ chữa ung thư bằng dao mổ, hóa trị hay xạ trị. Ông chữa bằng niềm tin.

Và có lẽ, điều lớn nhất mà vị giáo sư già để lại cho cộng đồng chính là một thông điệp rất giản dị: "Ung thư biết sớm trị lành".