Khám phá địa đạo dài 3km từng là 'pháo đài' kháng chiến dưới lòng đất Hà Nội

Ẩn mình trong khuôn viên chùa Bối Khê (thôn Song Khê, xã Tam Hưng, Hà Nội) là dấu tích hệ thống địa đạo từng giữ vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Không chỉ nổi tiếng với kiến trúc gần 700 năm tuổi, chùa Bối Khê còn lưu dấu hệ thống địa đạo dài khoảng 3km, gồm 3 ngách chính kết nối nhiều vị trí trong làng, tạo thành mạng lưới phòng thủ liên hoàn.

Từ căn hầm bí mật đến 'pháo đài' dài 3km

Theo tư liệu của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, sau Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến ngày 19/12/1946 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người dân Bối Khê bắt đầu đào hầm để nuôi giấu cán bộ, cất trữ lương thực và phục vụ hoạt động kháng chiến.

Đến tháng 1/1948, hệ thống hầm được phát triển thành địa đạo có quy mô lớn, với 3 ngách chính, xuất phát từ nhà dân, thông tới điện Phật trong chùa Bối Khê, chạy qua khu vực nhà thờ Trạng nguyên Nguyễn Trực và vòng quanh làng.

Những đường hầm liên hoàn giúp lực lượng du kích bí mật di chuyển, vận chuyển lương thực, tổ chức chiến đấu và rút lui khi cần thiết. Khi bị địch bao vây, địa đạo trở thành vị trí phòng thủ vững chắc, góp phần bảo toàn lực lượng.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, hệ thống địa đạo Bối Khê đã phát huy hiệu quả trong việc bảo vệ lực lượng cách mạng và tổ chức đánh địch. Theo tư liệu lịch sử, quân và dân địa phương đã đánh bại 3 cuộc càn quét của thực dân Pháp, tiêu diệt 372 tên địch.

Địa đạo còn gắn với câu chuyện về nữ du kích Phạm Thị Đe, người đã trải qua 7 ngày đêm chiến đấu, bám trụ trong lòng địa đạo không có cơm ăn, nước uống nhưng vẫn sống sót nhờ ý chí kiên cường và sự giúp đỡ của nhân dân địa phương.

Từ hiệu quả của mô hình địa đạo Bối Khê, năm 1949, Huyện ủy Thanh Oai đã ban hành nghị quyết lấy làng kháng chiến Bối Khê làm kiểu mẫu để nhân rộng trong toàn huyện. Đến tháng 12/1949, Tỉnh ủy Hà Đông tiếp tục phát động xây dựng các làng kháng chiến kiểu mẫu theo mô hình này.

Những đường hầm dưới lòng đất vì thế không chỉ là nơi trú ẩn mà còn trở thành biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, ý chí chiến đấu và nghệ thuật chiến tranh nhân dân của vùng đất Thanh Oai.

Khám phá dấu tích địa đạo

Theo tư liệu của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội công bố năm 2019 và 2025, địa đạo Bối Khê còn lưu giữ một cửa hầm cùng đoạn đường ngầm dài khoảng 7m. Thông tin cập nhật tháng 10/2026 cho biết đoạn được bảo tồn để tham quan, giới thiệu dài khoảng 9m. Tuy nhiên, theo ghi nhận thực tế tại khu di tích, hiện chỉ khoảng 3m địa đạo được mở phục vụ du khách tham quan.

Dù không gian tham quan hạn chế, những lối đi nhỏ hẹp, trần thấp cùng các bức tường màu nâu sẫm vẫn phần nào tái hiện điều kiện sinh hoạt và chiến đấu gian khó của lực lượng du kích năm xưa.

Bước xuống địa đạo, du khách bắt gặp những chiếc đèn dầu treo trên trần, hình ảnh tư liệu và hiện vật được bố trí dọc hai bên tường. Những vật dụng giản dị gợi nhớ thời kỳ quân dân địa phương phải hoạt động bí mật, bám trụ trong lòng đất.

Ở khu vực trưng bày, những lá cờ truyền thống, hình ảnh lịch sử và các hiện vật như dụng cụ, đồ dùng sinh hoạt được lưu giữ, giới thiệu đến du khách. Đây là những tư liệu giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm về cuộc sống và tinh thần chiến đấu của quân dân làng kháng chiến Tam Hưng.

Địa đạo Bối Khê nằm trong quần thể chùa Bối Khê, tên chữ Đại Bi tự, được khởi dựng từ năm 1338 dưới thời Trần. Ngôi chùa được xếp hạng Di tích quốc gia năm 1979 và Di tích quốc gia đặc biệt năm 2025.

Bên cạnh những giá trị kiến trúc, điêu khắc và tín ngưỡng truyền thống, địa đạo kháng chiến đã tạo nên dấu ấn lịch sử đặc biệt cho ngôi cổ tự. Ngày nay, nơi đây không chỉ lưu giữ ký ức về những năm tháng đấu tranh gian khổ mà còn trở thành điểm tham quan, giáo dục truyền thống cách mạng, góp phần làm phong phú hành trình khám phá di sản văn hóa, lịch sử ở phía Nam Thủ đô.