Loài phòng kỷ đặc hữu, quý hiếm, được biết đến là vị thuốc quý trong Đông y

Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Trị) nằm trong vùng sinh thái Bắc Trường Sơn với khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa có lượng mưa trung bình hàng năm trên 2.000mm và độ ẩm trung bình hằng năm trên 80%. 

Nơi đây ghi nhận sự có mặt của 2.952 loài thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, có 111 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam, 121 loài được ghi trong Sách đỏ IUCN, 3 loài có tên trong Nghị định số 64/2019/NĐ-CP của Chính phủ.

Phong Nha – Kẻ Bàng đa dạng từ sinh cảnh rừng trên núi đá vôi, rừng trên núi đất, rừng chuyển tiếp. Bởi quá trình vận động địa chất đã tạo nên các dạng núi đá vôi, các hệ thống sông suối ngầm và sự đa dạng của các loại đất như đất feralit, đất đen macgalit-feralit, đất dốc. 

Đây là những yếu tố quan trọng tạo nên tính đa dạng về thực vật và sự giàu có về các yếu tố đặc hữu. Không chỉ trong lâm phần của Vườn, khu vực vùng đệm cũng có sự đa dạng các loài động, thực vật.

Trong các loài thực vật đặc hữu quý hiếm, có loài phòng kỷ Quảng Bình được các nhà khoa học phát hiện và đưa vào danh mục thực vật sẽ nguy cấp.

Trước đó, nhóm các nhà nghiên cứu của Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Đại học Dược Hà Nội và Viện Thực vật Dresden (Cộng hòa Liên bang Đức) phát hiện và mô tả một loài thực vật mới thuộc chi Aristolochia subgenus Isotrema đặt tên là phòng kỷ Quảng Bình (Aristolochia quangbinhensis Do) cùng tên với địa phương phát hiện loài. Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí chuyên ngành PhytoKeys.

Đặc điểm của phòng kỷ Quảng Bình là phiến lá hình elip đến elip thuôn, cuống cụm hoa dài 1,5 - 2cm, đài hình chuông, bao hoa không có các chấm màu và gân song song, bao hoa 3 thùy không đều nhau, mép các thùy cuộn tròn. Đây là loài đặc hữu hẹp của khu vực Phong Nha – Kẻ Bàng.

Loài phòng kỷ này được phát hiện dưới tán rừng gần vùng đệm Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi đang chịu tác động mạnh từ hoạt động đốt, phá rừng mở rộng diện tích canh tác, làm suy giảm vùng phân bố và kích thước của quần thể. 

Vì thế, theo tiêu chuẩn của Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên thiên nhiên (IUCN), loài phòng kỷ Quảng Bình được đề nghị ở mức sẽ nguy cấp (VU - trạng thái một loài đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao trong tự nhiên trong tương lai không xa) cần được quan tâm bảo tồn.

Được biết, chi Aristolochia gồm khoảng 500 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Các loài thực vật trong chi này là thức ăn ưa thích của sâu non thuộc họ bướm phượng (Papilionidae) được sử dụng rộng rãi trong nền y học dân tộc của Việt Nam và Trung Quốc. Đây cũng là nhóm thực vật có vai trò quan trọng trong nghiên cứu đồng tiến hóa của sinh giới.