Ẩm thực người Thái miền Tây xứ Nghệ, vị thuốc trong từng món ăn
Không cầu kỳ, không nặng gia vị, ẩm thực Thái từ bao đời nay vẫn giữ một nguyên tắc giản dị: Ăn để khỏe, ăn để sống hài hòa với thiên nhiên. Chính từ triết lý ấy, ẩm thực Thái đã trở thành một 'kho thuốc' dân gian, nơi mỗi món ăn đều gắn với công dụng bồi bổ sức khỏe.
Người Thái định cư ở miền Tây Nghệ An từ rất sớm, khoảng thế kỷ IX-XIII. Cuộc sống người dân dựa vào ruộng, nương, rừng và suối. Họ coi trọng lúa gạo, cá, gà cùng các loại rau rừng. Thiên nhiên không chỉ nuôi sống con người mà còn định hình nên văn hóa ẩm thực, phản ánh quan niệm về đất - trời, lửa - nước, âm - dương.
Dấu ấn núi rừng trong từng món ăn
Ở nhiều bản làng, nguyên liệu cho bữa ăn hằng ngày được lấy ngay quanh nhà. Vào rừng có măng, nấm, lá non; xuống suối có cá khe, rêu đá; trên nương có lúa nếp, rau cải. Tất cả đều được chọn lựa theo mùa, chế biến giản dị để giữ nguyên vị tươi lành của núi rừng.
Bà Lô Thị Nga (bản Hoa Tiến, xã Con Cuông), người am hiểu ẩm thực truyền thống của đồng bào Thái, cho biết, người Thái nấu ăn luôn tính đến thời tiết và thể trạng. Trời nóng thì chọn món mát, nhiều rau rừng, trời lạnh lại thêm gia vị cay ấm để giữ sức khỏe. "Mỗi loại lá, mỗi thứ gia vị đều có tác dụng riêng", bà Nga nói.
Bởi vậy, trong mâm cơm truyền thống hiếm khi thiếu lá rừng và gia vị bản địa như mắc khén, hạt dổi, sả, ớt. Những thứ tưởng chừng chỉ để tạo mùi vị ấy còn giúp giải cảm, kích thích tiêu hóa, tăng sức đề kháng.
Theo bà Nga, nét đẹp bền bỉ nhất của ẩm thực dân tộc Thái nằm ở giá trị lâu dài theo thời gian. Không chỉ đơn thuần là những món ăn, ẩm thực Thái còn ẩn chứa nhiều nguyên liệu như những vị thuốc quý, tốt cho sức khỏe. "Điều tôi mong muốn là mang đến cho mọi người không chỉ hương vị ngon miệng, mà còn là cách ăn uống lành mạnh, giúp bảo vệ sức khỏe", bà Nga nói.
Trong những ngày Tết hay khi đón khách quý, người Thái thường làm món moọc. Gạo tấm được ngâm mềm, trộn với thịt lợn hoặc cá tươi băm nhuyễn, thêm sả, tiêu rừng và chút muối rồi gói trong lá chuối, đem hấp cách thủy. Khi mở lớp lá, hương sả lan tỏa, vị béo của thịt, cá hòa cùng lớp gạo dẻo sánh, tạo nên cảm giác ấm áp, dễ chịu.
Một món khác gắn với đời sống suối nguồn là rêu đá, tiếng Thái gọi là "cay". Rêu xanh mướt bám vào các gờ đá nơi dòng suối trong. Rêu có thể xào, nấu canh hoặc gói lá dong đem hấp. Khi chín, rêu bùi, thơm, ngọt mát, để lại dư vị thanh lành, được người Thái xem như món ăn giúp thanh nhiệt, giải độc.
Không thể thiếu trong những dịp lễ tết là xôi nếp ngũ sắc. Gạo nếp ngon được ngâm cùng các loại lá, hoa, củ rừng để tạo năm màu đỏ, đen, xanh, vàng và trắng. Năm sắc xôi đặt cạnh nhau không chỉ đẹp mắt mà còn gửi gắm ước vọng đủ đầy, cân bằng và may mắn.
Một mâm cơm đầy đủ cá sông, gà luộc, hó mọc, xôi tím, cơm lam..
Chị Hoàng Mai (du khách đến từ Hà Nội) chia sẻ: "Trong ẩm thực của các dân tộc, ẩm thực của đồng bào Thái để lại ấn tượng riêng độc đáo. Có được điều đó là nhờ vào sự sáng tạo và khéo léo kết hợp của các gia vị trong món ăn. Điều này trở thành nét văn hóa ẩm thực không thể thiếu của đồng bào nơi đây".
Theo người làm ẩm thực địa phương, nhiều món ăn của người Thái có tác dụng như một bài thuốc dân gian, từ món cá nướng ướp thảo mộc giúp giữ ấm cơ thể đến các món canh lá rừng giúp thanh nhiệt, giải độc hay các gia vị cay như ớt, mắc khén hỗ trợ tiêu hóa, phòng cảm lạnh…. Không có sách vở ghi chép cầu kỳ, tri thức ấy được truyền từ đời này sang đời khác, qua từng bữa cơm gia đình, từng dịp lễ, tết, cưới hỏi hay sinh hoạt cộng đồng.
Giữ hồn ẩm thực trong nhịp sống hiện đại
Trong bối cảnh đời sống ngày càng thay đổi, nhiều món ăn truyền thống của người Thái đang đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, việc khôi phục, giới thiệu ẩm thực Thái gắn với du lịch cộng đồng đang mở ra hướng đi mới.
Không chỉ ngon, món ăn của người Thái còn chứa đựng tri thức rừng núi và cách sống hài hòa với thiên nhiên. Chính từ tình yêu với ẩm thực địa phương, Sầm Ngọc Sướng, chủ khu homestay nhà Sam ở xã Mường Ham, là chàng trai người Thái từng đi qua nhiều vùng đất trước khi chọn trở về bản Mường.
Trở về, anh mong gìn giữ hương rừng, sắc núi trong từng bếp lửa quen thuộc. Theo anh Sướng, dù có nhiều năm sinh sống ở nước ngoài, trong lòng vẫn luôn đau đáu nỗi trăn trở về việc bảo tồn văn hóa dân tộc. Khi xã hội ngày càng phát triển, nhiều giá trị truyền thống cũng dần mai một. Chính điều đó đã thôi thúc anh trở về quê hương, dựng lại những nếp nhà sàn, tạo nên không gian gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái ở Nghệ An.
Anh Sầm Ngọc Sướng cho biết, Tết của người Thái luôn bắt đầu từ gian bếp. Ngoài bánh chưng, bánh sừng trâu và nhiều loại bánh truyền thống, mâm cỗ Tết còn là nơi hội tụ những món ăn đậm đà bản sắc núi rừng.
Mộc mạc trong cách chế biến, tinh tế ở lựa chọn nguyên liệu, ẩm thực Thái tạo nên bản sắc riêng, nơi mỗi món ăn nuôi dưỡng cả thể chất lẫn tâm hồn.
Ở Nhà Sam, các món quen thuộc của người Thái như cá trắm, cá suối nướng, gà đồi nướng, nhái nướng, moọc thịt gà, moọc thịt lợn… được chuẩn bị công phu. Những nồi canh ột nấu măng đọt, măng nứa, canh ột rau cải hay canh nhọc với đủ loại rau rừng, nháu, cà rừng trộn lẫn tạo nên hương vị rất riêng.
Ẩm thực Thái chú trọng sự hài hòa âm - dương, kết hợp tinh tế giữa vị cay nóng của gia vị với độ mát của rau xanh. Rau má chấm nước mẻ chua ăn kèm các món thịt giúp cân bằng khẩu vị. Canh ột vừa có tinh bột vừa giàu chất xơ, moọc bổ sung protein, thịt trộn hoa chuối tạo cảm giác thanh nhẹ. Người Thái không dùng nhiều gia vị, chỉ điểm thêm mác khén để món ăn dậy mùi, đậm đà mà không gắt.
Theo dõi các bà, các mẹ chuẩn bị mâm cỗ Tết mới thấy hết sự cầu kỳ. Nếu tối có khách, từ sáng sớm họ đã vào rừng tìm rau, sơ chế, tẩm ướp từng món. Tất cả để khi Tết về, bữa cơm không chỉ no đủ mà còn trọn vẹn hương vị văn hóa của người Thái.
Không chỉ là câu chuyện ăn uống, ẩm thực Thái hôm nay được nhìn nhận như một giá trị văn hóa - y học dân gian, góp phần gìn giữ bản sắc và nâng cao chất lượng sống cho cộng đồng.
Ẩm thực Thái, vì thế, không chỉ nuôi dưỡng con người bằng vị ngon của núi rừng, mà còn nhắc nhở về một lối sống thuận tự nhiên nơi mỗi món ăn là một vị thuốc, mỗi bữa cơm là một cách gìn giữ sức khỏe và văn hóa dân tộc.