Từ lựa chọn môn thi đến câu chuyện định hướng nguồn nhân lực STEM

Giải bài toán từ sự chênh lệch lựa chọn môn học

Tại hội thảo "Giáo dục STEM - định hướng đào tạo nhân lực từ trường phổ thông" do Bộ GD&ĐT vừa tổ chức mới đây, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Trung học (Bộ GD&ĐT) cho biết, mặc dù giáo dục STEM đã được quan tâm nhưng hiện nay có khoảng 60-65% học sinh phổ thông vẫn lựa chọn tổ hợp Khoa học Xã hội (KHXH). Thực tế này dẫn đến nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao khối ngành Khoa học, Kỹ thuật và Công nghệ.

Dữ liệu đăng ký thi tốt nghiệp THPT giai đoạn 2020 - 2025 và dự báo cho năm 2026 cho thấy sự cách biệt rõ rệt khi các môn Lịch sử, Địa lý có tỷ lệ chọn trên 40%, trong khi Vật lý, Hóa học và đặc biệt là Sinh học có tỷ lệ thấp hơn đáng kể.

Đáng chú ý, tại một số địa phương như Bắc Ninh, thông tin đăng ký cho kỳ thi năm 2026 ghi nhận có những trường THPT mà tỷ lệ học sinh lựa chọn các môn tự nhiên ở mức rất thấp, phản ánh rõ nét xu thế chung của cả nước.

Đứng trước thực trạng này, các chuyên gia tham dự hội thảo đã cùng thảo luận và đưa ra nhiều giải pháp trọng tâm nhằm định hướng lại dòng chảy nhân lực.

GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam lưu ý rằng việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và nền tảng số vào giáo dục STEM phải dựa trên nền tảng sư phạm vững chắc, nơi giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn giúp học sinh làm chủ công nghệ một cách an toàn.

Tiếp nối quan điểm này, PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa nhấn mạnh cần phát hiện sớm và khơi gợi hứng thú cho học sinh thông qua các dự án nghiên cứu, trong đó các trường đại học đóng vai trò là "đường băng" tạo hệ sinh thái thực hành thực tế.

Từ góc độ nhà trường, thầy Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường THCS Cầu Giấy (Hà Nội) chia sẻ kinh nghiệm từ phòng học STEM được Tổng Bí thư Tô Lâm trao tặng, cho thấy việc giúp học sinh làm quen với thí nghiệm và sáng tạo ngay từ sớm sẽ đưa STEM trở thành động lực học tập tự nhiên thay vì chỉ là khẩu hiệu.

Vì sao học sinh dần "quay lưng" với các môn khoa học tự nhiên?

Phân tích về hiện trạng này, TS Đặng Văn Sơn (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐHQG Hà Nội) cho biết, nhìn vào hai biểu đồ thống kê tỷ lệ đăng ký môn thi tốt nghiệp THPT giai đoạn 2020 - 2025, chúng ta đang thấy một "cuộc tháo chạy" khỏi các môn Khoa học tự nhiên (KHTN) và Công nghệ, kéo theo đó là nguy cơ khủng hoảng nguồn nhân lực chất lượng cao trong kỷ nguyên số.

Biểu đồ đầu tiên về giai đoạn 2020-2024 đã cho thấy một sự phân hóa âm ỉ: Cán cân luôn nghiêng về KHXH với tỷ lệ dao động quanh mức 55%, trong khi KHTN chỉ ở mức trên 30%. Nhưng phải đến biểu đồ thứ hai - minh chứng cho lứa học sinh đầu tiên thi theo Chương trình GDPT 2018 vào năm 2025, sự chênh lệch mới trở nên cực đoan. Lịch sử và Địa lý vươn lên dẫn đầu với tỷ lệ chọn lần lượt là 42,4% và 41,8%.

Ở chiều ngược lại, Vật lý chỉ còn 30,4%, Hóa học 21,2% và Sinh học rơi xuống đáy vực với vỏn vẹn 6,2%. Các môn mang tính ứng dụng thời đại như Tin học hay Công nghệ thậm chí chưa chạm tới mốc 1%.

Lý giải nguyên nhân của sự sụt giảm này, TS Đặng Văn Sơn chỉ ra rằng thứ nhất, học sinh đang đặt cược vào sự an toàn. Khoa học tự nhiên đòi hỏi nền tảng tư duy logic, tính toán phức tạp và sự tích lũy dài hạn. Trong khi đó, các môn Xã hội dẫu cần sự am hiểu lại dễ dàng giúp các em đạt điểm "an toàn" để xét tốt nghiệp nhờ phương pháp thi trắc nghiệm.

Thứ hai, sự mất cân bằng này có một phần nguyên nhân từ chính cấu trúc của Chương trình GDPT 2018. Việc Lịch sử được đưa vào nhóm các môn học bắt buộc ở bậc THPT đã vô tình tạo ra một "lực hút" mạnh mẽ. Khi học sinh đằng nào cũng phải dành thời gian học và ôn tập môn Lịch sử trên lớp, các em có xu hướng chọn luôn Địa lý và Giáo dục Kinh tế & Pháp luật để tạo thành một tổ hợp KHXH trọn vẹn, đồng thời "bỏ rơi" hoàn toàn các môn Vật lý, Hóa học hay Sinh học để giảm tải áp lực bài vở.

Tuy nhiên, nếu nhìn rộng ra, việc học sinh "quay lưng" với các ngành khoa học cơ bản và toán không phải là hệ lụy của riêng giáo dục Việt Nam. Thế giới gọi đây là hiện tượng "Đường ống STEM bị rò rỉ" (Leaky STEM Pipeline).

Tại Mỹ, Anh hay Australia, giới trẻ cũng đang có xu hướng ưu tiên các ngành kinh tế, truyền thông hay khoa học xã hội nhân văn – những lĩnh vực được cho là dễ học, dễ tốt nghiệp và có vẻ ngoài hào nhoáng hơn. Sự chuyển dịch này đang đẩy nhiều quốc gia phát triển vào tình thế khát khao kỹ sư công nghệ lõi và nhà nghiên cứu. Việt Nam, với khát vọng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, không thể cho phép mình trượt theo vết xe đổ đó.

"Để đảo ngược xu thế này, ép buộc học sinh học lại KHTN bằng mệnh lệnh hành chính là điều không tưởng. Cách duy nhất là khơi gợi lại tình yêu khoa học ngay từ bậc phổ thông thông qua việc thực học, thực làm. Đó chính là sứ mệnh của giáo dục STEM" - TS Đặng Văn Sơn khẳng định.

Đỗ Vi