Đề xuất sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020: Giảm thủ tục, tăng phân quyền, siết quản lý theo hướng hiện đại
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường trình Chính phủ đã tập trung xử lý hàng loạt bất cập trong thực tiễn thi hành.
Vì sao phải sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020?
Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết cơ quan này đang soạn thảo trình Chính phủ các nội dung sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Việc sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 được đặt ra trên cả ba cơ sở: chính trị, pháp lý và thực tiễn, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Về cơ sở chính trị, nhiều nghị quyết của Đảng yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật theo hướng vừa bảo đảm quản lý nhà nước, vừa khuyến khích sáng tạo, giảm rào cản và chi phí cho người dân, doanh nghiệp. Đồng thời, yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và khắc phục tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn trong hệ thống pháp luật cũng được đặt ra rõ ràng. Đây là định hướng quan trọng buộc Luật Bảo vệ môi trường phải được rà soát, điều chỉnh phù hợp.
Về cơ sở pháp lý, thời gian qua Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản liên quan đến lĩnh vực môi trường, trong đó có các quy định về cắt giảm thủ tục, điều kiện kinh doanh và tháo gỡ "điểm nghẽn" thể chế. Tuy nhiên, các sửa đổi này mới mang tính cục bộ, chưa xử lý triệt để những bất cập của Luật hiện hành. Vì vậy, cần tiếp tục sửa đổi để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật.
Về cơ sở thực tiễn, quá trình phát triển kinh tế nhanh đang tạo áp lực lớn lên môi trường, trong khi các công cụ quản lý hiện hành còn hạn chế, chưa theo kịp xu hướng chuyển đổi xanh, kinh tế các-bon thấp và yêu cầu hội nhập quốc tế. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và nguy cơ tiếp nhận công nghệ lạc hậu đặt ra thách thức lớn. Thực tiễn cũng cho thấy nhiều quy định còn gây khó khăn trong thực thi, làm phát sinh chi phí và cản trở hoạt động đầu tư.
Từ các cơ sở trên, việc sửa đổi luật là cần thiết nhằm hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực quản lý và thúc đẩy phát triển bền vững.
Cắt giảm mạnh thủ tục, giảm gánh nặng cho doanh nghiệp
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường trình Chính phủ đã tập trung xử lý hàng loạt bất cập trong thực tiễn thi hành, với trọng tâm là cải cách thủ tục hành chính, tăng phân cấp và đổi mới phương thức quản lý môi trường theo hướng số hóa, minh bạch.
Một trong những nội dung sửa đổi đáng chú ý là đơn giản hóa thủ tục hành chính môi trường, đặc biệt liên quan đến đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và giấy phép môi trường (GPMT).
Dự thảo đề xuất phân loại dự án thành 3 nhóm thay vì 4 nhóm như hiện hành, tương ứng với mức độ tác động môi trường và yêu cầu thủ tục khác nhau. Qua đó, nhiều dự án có quy mô nhỏ, ít rủi ro sẽ không còn phải thực hiện ĐTM hoặc chỉ cần thủ tục đơn giản hơn.
Đáng chú ý, các tiêu chí được cho là gây "vướng" trước đây như khu dân cư tập trung, yếu tố di dân tái định cư hay nguồn nước cấp sinh hoạt… được lược bỏ khỏi tiêu chí phân loại dự án, giúp giảm đáng kể số lượng dự án phải thực hiện ĐTM.
Ngoài ra, dự thảo cũng miễn phí thẩm định ĐTM và giấy phép môi trường đối với dự án sử dụng vốn ngân sách Nhà nước. Áp dụng 2 quy trình cấp phép môi trường (rút gọn và đầy đủ) tùy theo mức độ tác động. Cho phép thực hiện thủ tục hoàn toàn trực tuyến với các dự án ít rủi ro.
Dự thảo luật thể hiện rõ định hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng trách nhiệm của chủ dự án và cơ quan địa phương. Theo đó, nhiều dự án trong khu công nghiệp hoặc ít nguy cơ ô nhiễm sẽ không phải thực hiện ĐTM.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ tập trung thẩm định các dự án quy mô lớn, liên vùng hoặc liên quan điều ước quốc tế. Khoảng 80% thủ tục môi trường được phân cấp cho địa phương, giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ.
Đồng thời, dự thảo bổ sung trách nhiệm rõ hơn đối với UBND cấp tỉnh và người đứng đầu nếu để xảy ra ô nhiễm môi trường trên địa bàn, gắn với nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương chịu trách nhiệm".
Bổ sung cơ chế quản lý môi trường hiện đại, dựa trên dữ liệu
Một điểm mới quan trọng là chuyển đổi số toàn diện trong quản lý môi trường. Dự thảo đề xuất xây dựng nền tảng số quốc gia về môi trường, tích hợp dữ liệu quan trắc và phát thải theo thời gian thực. Yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp cập nhật dữ liệu chất thải điện tử, phục vụ truy xuất và quản lý trực tuyến. Áp dụng hệ thống kiểm kê khí nhà kính hằng năm thay vì 2 năm/lần, gắn với quản lý phát thải.
Đặc biệt, luật sửa đổi chuyển mạnh từ cách tiếp cận "xử lý khi xảy ra ô nhiễm" sang "dự báo – phòng ngừa từ sớm", nhất là với ô nhiễm không khí.
Dự thảo cũng điều chỉnh nhiều quy định liên quan đến quản lý môi trường. Đối với môi trường nước sẽ linh hoạt hơn trong áp dụng quy chuẩn xả thải, theo từng thông số cụ thể thay vì cứng nhắc như trước. Môi trường không khí, sẽ bổ sung quy định dự báo ô nhiễm, trách nhiệm ứng phó của địa phương. Môi trường đất, phân định rõ giữa quản lý đất đai và kiểm soát ô nhiễm, tránh chồng chéo pháp luật.
Ngoài ra, lần sửa đổi này cũng tăng kiểm soát phát thải từ giao thông, cho phép địa phương áp dụng các biện pháp hạn chế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong một số khu vực, thời điểm.
Một thay đổi mang tính định hướng là chuyển cách nhìn về chất thải. Dự thảo quy định cho phép sử dụng một số loại chất thải làm nguyên liệu sản xuất nếu đáp ứng tiêu chuẩn. Khuyến khích tái chế, tái sử dụng, kể cả với khí thải. Bổ sung cơ chế ưu đãi cho sản phẩm tái chế, thúc đẩy thị trường kinh tế tuần hoàn. Đồng thời, đề xuất chuyển từ đóng góp tài chính sang thu thuế môi trường đối với sản phẩm khó tái chế, nhằm tăng hiệu quả chính sách.
Dự thảo cũng mạnh dạn loại bỏ các quy định được đánh giá là kém hiệu quả, gây tốn kém như bãi bỏ quy định vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải sau cấp phép; Bãi bỏ báo cáo môi trường hằng năm, thay bằng báo cáo hiện trạng môi trường; Cấm nhập khẩu tàu biển cũ để phá dỡ. Những thay đổi này nhằm giảm chi phí tuân thủ, đồng thời chuyển sang cơ chế giám sát thực chất hơn.
Tổng thể, dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020 hướng tới một mô hình quản lý mới tối giản thủ tục hơn nhưng kiểm soát chặt hơn, phân quyền mạnh nhưng gắn trách nhiệm rõ, quản lý dựa trên dữ liệu, công nghệ và cơ chế thị trường. Đây được xem là bước điều chỉnh quan trọng để vừa đáp ứng yêu cầu tăng trưởng kinh tế, vừa đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững trong bối cảnh mới.