Nghĩ lâu, dễ quyết định sai?

Trong cuộc sống, chúng ta thường rỉ tai nhau quan niệm rằng việc dành nhiều thời gian suy nghĩ sẽ giúp đưa ra những quyết định chín chắn và lựa chọn được bước đi tốt hơn. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí khoa học uy tín Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) đã đảo ngược hoàn toàn tư duy lối mòn này. 

Nghiên cứu mới cho thấy, các kỳ thủ cờ vua chuyên nghiệp thực tế lại đưa ra những quyết định mang tính chất lượng cao hơn hẳn khi họ suy nghĩ nhanh. Nói một cách khác, trong nhiều trường hợp, càng tốn thời gian cân nhắc lâu thì chúng ta lại càng dễ dẫn đến sai sót.

Để đi đến kết luận đầy bất ngờ này, nhóm nghiên cứu do Giáo sư Uwe Sunde đến từ Đại học LMU (Đức) dẫn đầu, phối hợp cùng các nhà khoa học từ Đại học Erasmus Rotterdam (Hà Lan) và Viện UniDistance Suisse, đã tiến hành phân tích hàng nghìn nước đi trong các giải đấu cờ vua chuyên nghiệp. 

Các nhà nghiên cứu đã đo đạc một cách chính xác từng tích tắc thời gian mà mỗi kỳ thủ bỏ ra để suy nghĩ cho từng nước cờ. Sau đó, họ đối chiếu chất lượng của các nước đi đó với những đánh giá khách quan thu được từ các phần mềm cờ vua mạnh nhất hiện nay.

Điều đáng kinh ngạc là mối tương quan giữa tốc độ phản xạ và chất lượng quyết định vẫn tồn tại vững chắc, ngay cả khi các nhà khoa học đã kiểm soát chặt chẽ độ phức tạp tính toán của bàn cờ, mức độ khác biệt giữa các phương án thay thế cũng như áp lực thời gian. Khi độ khó khách quan của một vị trí được giữ không đổi, người suy nghĩ càng lâu lại càng dễ mắc lỗi.

Giáo sư Sunde lý giải rằng, thời gian suy nghĩ kéo dài thực chất phản ánh mức độ khó khăn chủ quan mà người chơi cảm nhận được. Nếu một kỳ thủ không thể nhanh chóng nắm bắt được bản chất vị trí bằng trực giác, việc tiếp tục ép bộ não thực hiện các tính toán logic thuần túy sẽ trở nên cực kỳ gian nan đối với con người. 

Lúc này, việc cố gắng suy nghĩ thêm chỉ giống như một chiếc vòng lặp vô tận, khiến họ càng thêm lạc lối giữa các biến thể phức tạp. "Đây chính là điểm khác biệt bản chất giữa con người và máy tính", ông Sunde nhấn mạnh. 

Trong khi máy tính dựa vào sức mạnh tính toán thô để quét và xem xét hàng triệu nước đi cùng lúc, thì con người lại dựa vào khả năng nhận diện mẫu hình trực giác để nhanh chóng phân biệt nước đi tốt hay xấu. Khi trực giác không hoạt động ngay lập tức, khả năng tính toán lý tính của chúng ta rất dễ bị suy giảm và mất đi sự nhạy bén.

Trước đây, hầu hết các nghiên cứu về mối quan hệ giữa thời gian và chất lượng quyết định đều chỉ gói gọn trong phòng thí nghiệm với các bài toán đơn giản và đối tượng khảo sát là sinh viên. Nghiên cứu lần này nổi bật hơn hẳn vì sử dụng dữ liệu thực tế từ các kỳ thủ hàng đầu thế giới, mang lại cái nhìn chân thực về hành vi ra quyết định phức tạp trong một môi trường cạnh tranh khốc liệt.

Các nhà nghiên cứu tin rằng phát hiện này không hề bị giới hạn trong phạm vi những ô cờ đen trắng. Trong rất nhiều tình huống đời thực đòi hỏi các quyết định chiến lược cân não - từ kinh doanh, đầu tư cho đến quản lý khủng hoảng - việc dành quá nhiều thời gian suy nghĩ đôi khi lại là dấu hiệu cho thấy người ra quyết định đang gặp khó khăn trong việc nắm bắt vấn đề, thay vì đang tìm ra giải pháp tối ưu. 

Kết quả nghiên cứu một lần nữa khẳng định vai trò quan trọng của trực giác được rèn luyện qua kinh nghiệm. Những người sở hữu khả năng nhận diện nhanh tình huống thường đưa ra lựa chọn sắc bén hơn, trong khi việc cố gắng "cân nhắc kỹ càng" đôi khi lại vô tình dẫn đến kết quả kém hơn dự kiến.

Anh Vũ