Bước sang tháng 6, nắng nóng sẽ gay gắt hơn, mức nhiệt trung bình cao hơn

El Nino bắt đầu tác động đến thời tiết nước ta

Ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, hiện tượng thời tiết quy mô lớn đáng lưu ý nhất trong thời gian tới là El Nino. Trạng thái El Nino có khả năng bắt đầu xuất hiện trong khoảng thời gian từ tháng 6 đến tháng 8 với xác suất trên 90%, sau đó duy trì kéo dài đến cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Đặc biệt, xác suất xuất hiện El Nino rất mạnh hiện đã tăng lên khoảng 40%, cao hơn đáng kể so với các dự báo trước đây chỉ ở mức 25%.

Theo nhận định của cơ quan khí tượng, với kịch bản El Nino như hiện nay, nhiệt độ trung bình trên cả nước sẽ có xu hướng cao hơn bình thường. Số ngày nắng nóng gia tăng và cường độ gay gắt có thể vượt năm 2025. Trong khi đó, tổng lượng mưa trên phạm vi toàn quốc được dự báo thiếu hụt từ 25-50% so với trung bình nhiều năm, đặc biệt tại khu vực miền Bắc. Tuy nhiên, nghịch lý đáng lo ngại là dù mưa ít hơn, nhiều địa phương vẫn có nguy cơ xuất hiện các trận mưa cực đoan với cường suất rất lớn trong thời gian ngắn.

Lượng mưa phổ biến ít hơn trung bình nhiều năm nhưng vẫn có thể xuất hiện những trận mưa lớn cực đoan. Đây chính là dạng thời tiết nguy hiểm nhất trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay: Thiên tai không còn xuất hiện dàn trải mà mang tính cục bộ, cực đoan và khó dự báo hơn.

TS Trương Bá Kiên, Phó giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển cho biết cường độ El Nino được theo dõi bằng chỉ số ONI - trung bình trượt 3 tháng của dị thường nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño 3.4 ở trung tâm xích đạo Thái Bình Dương. Nếu El Nino năm 2026 thực sự phát triển tới ngưỡng rất mạnh thì xét riêng về chỉ số ONI, nó có thể được xếp vào cùng nhóm với các sự kiện El Nino mạnh nhất trong chuỗi quan trắc hiện đại như 1997-1998 và 2015-2016. Tuy nhiên, về mặt khoa học khí hậu cần đặc biệt thận trọng khi so sánh trực tiếp như vậy.

Cùng một giá trị ONI hoặc cùng được xếp vào nhóm rất mạnh không đồng nghĩa với việc các tác động khí hậu sẽ lặp lại theo cùng một cách. Nguyên nhân là tác động của ENSO không chỉ phụ thuộc vào biên độ nhiệt độ mặt nước biển ở khu vực Nino 3.4, mà còn phụ thuộc vào cấu trúc không gian của dị thường nhiệt độ mặt biển trên toàn vùng nhiệt đới Thái Bình Dương, thời điểm hiện tượng đạt cực đại, mức độ kết nối giữa tín hiệu đại dương và hoàn lưu khí quyển, cũng như trạng thái đồng thời của các dao động khí hậu khác.

Ngoài ra, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mối quan hệ giữa cường độ ENSO và các cực đoan khí hậu không mang tính tuyến tính đơn giản. Các hiện tượng cực đoan là kết quả của sự cộng hưởng giữa dao động tự nhiên, năng lực quản trị rủi ro dựa trên dự báo khí hậu nhiều hạn, cùng nền khí hậu ấm lên với độ ẩm cao và điều kiện nhiệt - ẩm thay đổi. Vì vậy, cùng một mức ONI, tác động đến nắng nóng, hạn hán, mưa lớn hay bão ở mỗi vùng có thể khác nhau rõ rệt theo từng thời kỳ.

Mùa mưa bão năm nay có thể diễn biến rất phức tạp

TS Trương Bá Kiên cho biết, El Nino thường liên quan đến xu thế nền nhiệt cao hơn trung bình, bốc thoát hơi mạnh hơn và mưa suy giảm trong một số thời kỳ, qua đó làm tăng nguy cơ nắng nóng, khô hạn, thiếu nước và suy giảm dòng chảy. Tuy nhiên, tác động không đồng đều giữa các vùng.

Tín hiệu thiếu mưa và hạn hán thường rõ hơn ở Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ, trong khi miền Bắc thể hiện rõ hơn ở việc nền nhiệt cao hơn và số ngày nắng nóng tăng. Các dự báo hiện nay cũng cho thấy nhiệt độ trung bình có thể cao hơn bình thường khoảng 0,5-1 độ C, nắng nóng có thể nhiều và gay gắt hơn.

Trong các năm El Nino, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông có xu hướng ít hơn trung bình nhiều năm, nhưng không đồng nghĩa rủi ro giảm. Vẫn có thể xuất hiện các cơn bão mạnh, tăng cường nhanh hoặc có quỹ đạo phức tạp. Đồng thời, El Nino cũng không loại trừ khả năng xuất hiện các hiện tượng cực đoan như giông mạnh, lốc, sét, mưa đá trong các thời kỳ chuyển mùa.

Theo ông Nguyễn Văn Hưởng, từ khoảng tháng 7 đến tháng 11/2026 sẽ là cao điểm mùa mưa bão. Các đợt mưa lớn diện rộng có thể xuất hiện dồn dập, kéo theo nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất tại khu vực miền núi và ngập úng nghiêm trọng tại các đô thị lớn. Ngoài ra, hiện tượng dông, lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh cũng được dự báo xuất hiện nhiều hơn trung bình nhiều năm.

Dù số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm, cơ quan khí tượng cảnh báo vẫn phải đặc biệt đề phòng các cơn bão mạnh, quỹ đạo phức tạp và gây tác động lớn trong thời gian ngắn.

Không chỉ gây nắng nóng gay gắt, El Nino còn làm gia tăng nguy cơ thiếu nước trên diện rộng. Trong mùa lũ năm 2026, dòng chảy trên các lưu vực sông và hồ chứa được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm. Tình trạng thiếu mưa kéo dài có thể dẫn tới hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước nghiêm trọng trong những tháng đầu năm 2027.

Những đợt hạn mặn lịch sử từng xảy ra vào các năm 2015-2016, 2019-2020 và 2023-2024 được xem là bài học cảnh báo rõ ràng về mức độ nguy hiểm của El Nino đối với Việt Nam.

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, dù tổng lượng mưa năm nay có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm, song khả năng xuất hiện các trận mưa cực đoan cục bộ trong thời gian ngắn lại rất cao.

Dẫn chứng thực tế, ông Nguyễn Văn Hưởng cho biết trong các ngày từ 16-22/5 vừa qua, nhiều địa phương miền Bắc đã ghi nhận mưa với cường suất đặc biệt lớn. Cụ thể, tại Minh Long (Cao Bằng), lượng mưa đạt 117,4mm chỉ trong khoảng một giờ tối 16/5. Trong khi đó tại Hạ Long (Quảng Ninh), lượng mưa khoảng 82mm cũng chỉ xuất hiện trong vòng một giờ sáng 17/5. Với lượng mưa dồn dập trong thời gian ngắn như vậy, hàng loạt khu vực đô thị và vùng trũng thấp đã xảy ra ngập úng cục bộ.

Trước diễn biến phức tạp của El Nino và các hình thái thiên tai cực đoan, cơ quan khí tượng khuyến cáo các địa phương cần chủ động xây dựng phương án phòng chống thiên tai từ sớm, đặc biệt đối với nguy cơ nắng nóng kéo dài, hạn hán, xâm nhập mặn cũng như mưa lớn cực đoan gây lũ quét, sạt lở đất.

Người dân cần thường xuyên cập nhật các bản tin dự báo thời tiết, hạn chế chủ quan trước những hiện tượng thời tiết bất thường có xu hướng ngày càng cực đoan và khó lường hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay.

Tô Hội