Giấc mơ tiêm kích thế hệ mới của châu Âu tan vỡ sau nhiều năm tranh cãi

Theo tờ Der Tagesspiegel, Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã đi đến kết luận rằng, Airbus và Dassault Aviation không thể đạt được tiếng nói chung trong việc phát triển máy bay chiến đấu thế hệ tiếp theo.

Ông Merz được cho là đã đề xuất chấm dứt phần máy bay chiến đấu của chương trình và Tổng thống Macron đã đồng ý với phương án này.

Tuy nhiên, quyết định trên không đồng nghĩa với việc toàn bộ FCAS bị hủy bỏ. Hai chính phủ vẫn muốn tiếp tục phát triển thành phần Combat Cloud - mạng lưới chỉ huy và chia sẻ dữ liệu chiến trường được thiết kế để kết nối các máy bay, cảm biến, vũ khí và hệ thống tác chiến thành một mạng lưới thống nhất.

Việc loại bỏ máy bay chiến đấu, thành phần quan trọng và tốn kém nhất của dự án, đồng nghĩa với việc tham vọng ban đầu của FCAS gần như đã sụp đổ.

FCAS được khởi động vào tháng 7/2017, dưới thời Thủ tướng Đức Angela Merkel và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Chương trình được xem là biểu tượng cho tham vọng xây dựng nền công nghiệp quốc phòng độc lập của châu Âu và giảm sự phụ thuộc vào công nghệ quân sự của Mỹ.

Mục tiêu của FCAS là phát triển một hệ thống tác chiến trên không thế hệ mới để thay thế các tiêm kích Eurofighter Typhoon của Đức và Rafale của Pháp từ khoảng năm 2040. Trung tâm của chương trình là một máy bay chiến đấu thế hệ 6 có người lái, hoạt động cùng các máy bay không người lái có vũ trang hoặc trinh sát, tất cả được liên kết thông qua mạng Combat Cloud.

Sau đó, Tây Ban Nha cùng tập đoàn quốc phòng Indra cũng tham gia với vai trò đối tác thứ ba. Với tổng chi phí ước tính vượt 110 tỷ USD, FCAS được xem là chương trình quốc phòng đắt đỏ nhất từng được triển khai tại châu Âu.

Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự đổ vỡ là cuộc tranh chấp kéo dài giữa Airbus và Dassault Aviation. Dassault, nhà sản xuất tiêm kích Rafale, muốn giữ vai trò lãnh đạo chính và đảm nhận phần lớn khối lượng công việc trong chương trình. Trong khi đó, Airbus đại diện cho lợi ích công nghiệp của Đức và Tây Ban Nha, yêu cầu duy trì cơ chế chia sẻ công việc bình đẳng theo các thỏa thuận trước đó.

Mâu thuẫn này liên tục bùng phát trong nhiều năm và chưa bao giờ được giải quyết triệt để, khiến tiến độ chương trình nhiều lần bị đình trệ.

Theo Thủ tướng Merz, vấn đề không chỉ nằm ở việc phân chia lợi ích công nghiệp. Ông cho rằng Đức và Pháp thực chất đang cần hai loại máy bay chiến đấu hoàn toàn khác nhau. Pháp yêu cầu máy bay thế hệ mới phải có khả năng mang vũ khí hạt nhân và hoạt động trên tàu sân bay nhằm phục vụ lực lượng hạt nhân răn đe độc lập cũng như Hải quân Pháp.

Trong khi đó, quân đội Đức không có nhu cầu đối với cả hai khả năng này. Để giải quyết khác biệt, Berlin từng đề xuất phát triển hai phiên bản máy bay riêng biệt trong khuôn khổ FCAS, chia sẻ những hệ thống chung khi có thể. Dù vậy, Paris đã bác bỏ ý tưởng đó.

Không đạt được đồng thuận về thiết kế cơ bản của máy bay, chương trình cuối cùng không còn cơ sở để tiếp tục. Đối với Tổng thống Macron, sự đổ vỡ của FCAS được xem là một đòn giáng mạnh về mặt chính trị.

Trong nhiều năm qua, ông là người thúc đẩy mạnh mẽ khái niệm "tự chủ chiến lược châu Âu", kêu gọi các quốc gia trong khu vực giảm phụ thuộc vào công nghệ quốc phòng của Mỹ và xây dựng các hệ thống vũ khí tiên tiến do chính châu Âu phát triển. FCAS chính là biểu tượng nổi bật nhất của chiến lược đó.

Việc dự án thất bại vì những bất đồng giữa các tập đoàn và các yêu cầu quốc gia vốn đã tồn tại từ những ngày đầu được xem là một bước lùi đáng kể đối với tham vọng của Paris. Về phía Đức, sự sụp đổ của FCAS cũng đặt ra nhiều câu hỏi mới.

Sau khi xung đột Ukraine bùng nổ, Berlin đang đẩy mạnh tái vũ trang và cần nhanh chóng tăng cường năng lực quân sự. Đức có thể cân nhắc nhiều lựa chọn khác như tiếp tục nâng cấp Eurofighter hoặc tăng cường hợp tác với chương trình F-35 của Mỹ, loại máy bay mà nhiều đồng minh NATO của nước này đã lựa chọn.

Tây Ban Nha hiện cũng đứng trước những quyết định quan trọng. Madrid đã đầu tư đáng kể vào FCAS thông qua tập đoàn Indra, nhưng đến nay vẫn chưa công bố kế hoạch tiếp theo sau quyết định của Đức và Pháp. Nước này có thể tiếp tục tham gia phát triển Combat Cloud, tìm kiếm một thỏa thuận riêng với một trong hai đối tác hoặc cân nhắc những hướng đi hoàn toàn mới.

Dù phần máy bay chiến đấu bị hủy bỏ, Combat Cloud vẫn được đánh giá là một dự án có giá trị. Nếu được hoàn thiện, hệ thống này sẽ cho phép các lực lượng không quân châu Âu chia sẻ dữ liệu cảm biến, phối hợp tác chiến và điều khiển vũ khí trên cùng một mạng lưới thông tin thống nhất. Nhiều chuyên gia cho rằng Combat Cloud không thể thay thế tham vọng ban đầu của FCAS.

Không còn máy bay chiến đấu thế hệ 6 làm trung tâm, dự án hiện tại đã trở thành một chương trình nhỏ hơn đáng kể so với tầm nhìn mà Đức và Pháp từng công bố gần một thập kỷ trước.

Xuân Minh