Thuốc lá điện tử không ‘giảm hại’, cần cấm để bảo vệ thế hệ trẻ

Từ các bằng chứng khoa học và kinh nghiệm quốc tế, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khẳng định: Những chính sách mạnh như cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, cấm trưng bày tại điểm bán, mở rộng môi trường không khói thuốc và tăng cường cảnh báo sức khỏe là giải pháp hiệu quả, cần thiết trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHCTL) sửa đổi.

Đó là những nội dung chính mà ThS.BS Nguyễn Tuấn Lâm - chuyên gia WHO tại Việt Nam, chia sẻ trong hội nghị "Phản biện xã hội, tham vấn, góp ý hồ sơ chính sách và hồ sơ Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật PCTHCTL" do Bộ Y tế vừa tổ chức tại TPHCM.

Dẫn chứng từ WHO, ThS.BS Nguyễn Tuấn Lâm nhấn mạnh, mỗi năm thuốc lá gây ra hơn 7 triệu ca tử vong trên toàn cầu, trong đó khoảng 1,6 triệu ca do hút thuốc thụ động. Tại Việt Nam, ước tính mỗi năm có trên 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá; riêng hút thuốc thụ động cướp đi sinh mạng của khoảng 18.800 người, phần lớn là phụ nữ và trẻ em.

Báo cáo của ThS.BS Nguyễn Tuấn Lâm còn cho thấy, khói thuốc chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó có ít nhất 69 chất gây ung thư. "WHO khẳng định không tồn tại mức phơi nhiễm an toàn với khói thuốc lá, kể cả trong môi trường có thông gió hay khu vực hút thuốc riêng" – chuyên gia lưu ý.

Thuốc lá mới: Không "giảm hại" như quảng bá

Theo chuyên gia, WHO cảnh báo thuốc lá điện tử (TLĐT) và thuốc lá nung nóng (TLNN) không phải là sản phẩm an toàn. Các sản phẩm này chứa nhiều chất độc tương tự thuốc lá điếu như nicotine, carbon monoxide, formaldehyde, kim loại nặng và các hợp chất gây hại cho tim mạch, hô hấp, làm tăng nguy cơ ung thư.

Đặc biệt, nicotine gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển não bộ ở trẻ em và thanh thiếu niên – nhóm tuổi não bộ tiếp tục hoàn thiện đến khoảng 25 tuổi. Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy người trẻ sử dụng TLĐT có nguy cơ bắt đầu hút thuốc lá truyền thống cao hơn tới 3,5 lần so với nhóm không sử dụng, làm gia tăng nguy cơ nghiện nicotine và sử dụng đồng thời nhiều loại sản phẩm.

WHO còn khẳng định, hiện không có đủ bằng chứng khoa học cho thấy TLĐT hay TLNN giúp cai thuốc lá hoặc giảm hại cho sức khỏe. "Cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng là quyết định đúng hướng" – chuyên gia nhấn mạnh.

Phân tích dữ liệu khảo sát thanh thiếu niên tại 75 quốc gia cho thấy, những nước cho phép TLĐT có tỷ lệ sử dụng cao gấp 1,8 lần so với các quốc gia chưa có quy định; trong khi các quốc gia áp dụng lệnh cấm có tỷ lệ sử dụng thấp hơn rõ rệt.

Tại Việt Nam, sau khi ban hành lệnh cấm, số ca cấp cứu liên quan đến TLĐT đã giảm đáng kể; tình trạng quảng cáo công khai trên mạng xã hội suy giảm rõ rệt; nhiều vụ buôn bán TLĐT bị xử lý hình sự. Kết quả khảo sát ban đầu tại một số đô thị lớn cho thấy tỷ lệ sử dụng TLĐT ở nhóm học sinh 13–17 tuổi giảm mạnh.

Phải kịp thời bịt "lỗ hổng" quảng cáo

Theo chuyên gia, WHO đã chỉ rõ trưng bày thuốc lá tại điểm bán là một hình thức quảng cáo hiệu quả, góp phần bình thường hóa hành vi hút thuốc và kích thích nhu cầu mua. Các nghiên cứu tại Canada, Úc và Ireland cho thấy, cấm trưng bày thuốc lá giúp giảm sự thôi thúc mua thuốc, giảm khả năng bắt đầu hút thuốc ở thanh thiếu niên và hỗ trợ người hút thuốc bỏ thuốc hiệu quả hơn.

Trong khi đó, tại Việt Nam, trưng bày thuốc lá vẫn là hình thức tiếp thị phổ biến, đặc biệt quanh trường học. Nhiều nghiên cứu ghi nhận trung bình có tới 13 điểm bán thuốc lá trong bán kính 100 mét quanh mỗi trường, cho thấy sự cần thiết phải bổ sung quy định cấm trưng bày toàn diện trong Luật PCTHCTL sửa đổi.

Cũng theo chuyên gia, môi trường không khói thuốc là "biện pháp duy nhất hiệu quả trong PCTHCTL". Theo đó, WHO đã nhấn mạnh rằng, chỉ môi trường 100% không khói thuốc mới bảo vệ được người không hút thuốc.

Các biện pháp như thông gió hay khu vực hút thuốc riêng trong nhà không có hiệu quả bảo vệ sức khỏe. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thực thi môi trường không khói thuốc giúp giảm các ca nhồi máu cơ tim, cải thiện chất lượng không khí trong nhà và không gây tác động tiêu cực đến hoạt động kinh doanh dịch vụ, du lịch.

Chuyên gia cũng lưu ý thêm, các cảnh báo sức khỏe và bao bì tiêu chuẩn là xu hướng toàn cầu. Cụ thể, WHO khuyến cáo tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên 75–85% diện tích bao bì thuốc lá và tiến tới bao bì thuốc lá tiêu chuẩn (bao trơn). Nhiều quốc gia ASEAN như Thái Lan, Singapore, Lào, Myanmar đã áp dụng thành công các biện pháp này.

Tại Việt Nam, cảnh báo sức khỏe trên bao bì đã hơn 10 năm chưa được cập nhật, diện tích nhỏ hơn mức trung bình khu vực. Việc thay đổi mẫu cảnh báo, tăng diện tích và cân nhắc bao bì tiêu chuẩn là cần thiết để nâng cao hiệu quả truyền thông phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Từ các bằng chứng khoa học và kinh nghiệm quốc tế, WHO khẳng định các chính sách kiểm soát thuốc lá mạnh, toàn diện là giải pháp hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam hoàn thiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi, hướng tới một môi trường sống an toàn, lành mạnh cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.